Home

Հովհաննես Թումանյանի Հատոր Չորրորդ

Contact Us

14. ՓԻԼԻՊՈՍ ՎԱՐԴԱԶԱՐՅԱՆԻՆ

Բելի – Կլյուչ – Թիֆլիս

[1902 թ. ] օգոստոսի 6.

6/VIII Б. Ключ.

Սիրելի Ֆիլիպ.

          Մառախլապատ, տխուր ու ցուրտ օր է, և ես պատշգամբում վերարկվի մեջ փաթաթված գրում եմ քեզ, պատասխանում եմ քո ստվերում 25 աստիճան շոգում գրած նամակին:

          Ես էլ եմ ուզում քեզ նման կետ առ կետ, հոդվածներով գրեմ, թող մի սիստեմ լինի, հերիք էր ինչ որ անսիստեմ ապրեցինք:

          Քո ֆանտազիայի վրա, ինչ մեղքս թաքցնեմ, ես էլ մի քիչ ծիծաղեցի: Բայց չէ որ դու հիմնական, ընդհանուր միտքն ես առաջարկում քննության, և, ծիծաղելուց հետո, պետք է ասեմ, որ ինձ դուր եկավ այդ բանաստեղծական ագահ, համատարած տենչանքը, որ ուզում է անսահման, անեզր տարածվել (տարածուել), լինել մի գիրկ – որի միջից չկարողանար դուրս գնալ իր սիրուհին: Եվ հավանում եմ այդ տենչանքը, գուցե իր մեծության համար միայն, որովհետև իմ հոգին այժմ հակառակ տրամադրությունն ունի – անհագուրդ կարոտի, պապակող ծարավի, անսփոփ տառապանքի ցանկություն: Այս պատճառով էր թերևս, որ ֆրանսերենից արած թարգմանությունդ էլ ինձ չհրապուրեց1. – մեղկություն է շնչում, թուլամորթի մեղկություն: Տռփանք է ուզում, որ աշխարքի չարությունը մոռանա: Չարն ու չարչարանքը մոռանալու այս միջոցը դժբախտաբար ես լավ գիտեմ, շատ եմ փորձել: Հիվանդական երևույթ է և այժմյան գեղարվեստը բնորոշող: Ինձ էլ դուր չեն գալիս դրանք: Ննջարանի հոտ է գալիս: Չգիտեմ ում խոսքերն են, այստեղ միտս եկան, ասում է – ջարդեցե՛ք պատուհանները, այդ ծանր օդից դուրս եկեք մաքուր օդը, պարզ երկնքի տակ...

          Այսպիսով է, որ мышление – страдание – ն դառնում է мышление – наслаждение ու բարձրանում է մարդու հոգին, դառնում է տղամարդ: Այսքանը քո երկու բանաստեղծության մասին: Իսկ իմ ուզած կարոտը ուրիշ բան է – նա իդեալացնում, աստվածացնում է սիրո առարկան ու քնքշացնում, ազնվացնում մարդուն, թռիչք ու ձգտում է տալիս հոգուն:

          Սրանից հետո, չգիտեմ ինչու ես դու կարծում, որ ես Անուշի վրա սիրահարված եմ (այն էլ չափից ավելի): Այո՛, ես սիրահարված եմ մի աղջկա վրա, բայց նրա անունն էլ Անուշ չի, ոչ էլ սերս չափից ավելի:

          Այժմ, այս շրջանում, և բավական ժամանակ է առհասարակ, ես չեմ կարողանում գրվածքներիս կամ գրելիքներիս վրա սիրահարվել: Սա իհարկե դժբախտություն է, և ես ամենակողմանի կերպով հասկանում եմ ընչիցն է, բայց այսպես է: Մի ծանր, մռայլ անտարբերություն, մի դաժան սառնություն ծիծաղում է, շնչում է իմ բոլոր ձգտումների ու հուզմունքների վրա և պաղեցնում, սառցնում: Ես զգում եմ, որ մեռած չեմ իբրև բանաստեղծ, բայց կաշկանդված եմ: Քեզ հետ արդյոք մղձավանջ չի՞ պատահել (кошмар), զգում ես, որ ապրում ես, բայց չես կարողանում շարժվել, շունչդ լսում ես, բայց չես կարողանում գոռալ:

          Ասում ես մի՛ տխրիլ, որ դավաճանում ես քեզ իբրև ազգային բանաստեղծի: Ես չեմ տխրում, որովհետև խոր ու լայն զգում եմ, որ վշտոտ ազգը, տառապած ազգը շարժվում է իմ մեջ, ուզում է խոսել: Հենց այս էր, որ ասում էի մի ազգային, մեծ պոեմա եմ ձևել, բայց ծալում հետաձգում եմ: Գիտես, իմ մեջ մի զարհուրելի լայս է ծագել – մեծ գործ շինելու ցանկությանը: Բայց մեր աշխարքում մենք ունենք գրողի տառապանքը, առանց ունենալու գրողի կյանքը: Այս խմորը շատ ջուր կվերցնի, սրա համար կարճ եմ կտրում: Չեմ համոզվում, թեև դու շատ հեշտ ես վճռում խնդիրը, թե կարելի է ժամանակն այսպես կարգադրել, և կամ այսպես ապրել: Էհ, սիրելիս, մենք ստանց այն էլ կուչ եկած ենք, եթե միշտ նրա մասին մտածես, որ քեզ ավելի կուչ ածես, պրծանք: Այնուհետև էլ դու չես – այլ մի ուրիշ մարդ, որ թերևս ավելի լավ ապրի, ավելի քիչ լինի ենթակա ձախորդությունների ու տագնապների – բայց այդ բոլորի հետ միասին էլ չի կարող նա այնպես շփերթ ու խելագար թևերը տարածել, այսպես հանդուգն ու անզուսպ մտածել: Ասում է կաթնի էրածը մածնին փչում է, օձի կծածը չաթուից (թոկից) վախենում է: Հերիք է որ մին ու մին մարդու սիրտը ահ մտավ, աչքը վախեց, կոտրվեց:

          Էն էլ մեր աշխարքում...

          Ես քեզ անկեղծ եմ ասում, ես կյանքից էլ եմ զզվել, և եթե մի բան կա, որ ինձ կապում է – այդ երեխաներս են:

          Երեխաները – այն էլ ինձ համար, մի տեսակ, գերության մեջ են: Ուզում ես պահել ու կրթել, ինչպես դու ես հասկանում, և չես կարող: Ստիպված ես լինում կապված մնալու այնպիսի մարդկանց հետ, որոնց ամեն մի խոսքը փուշ է քեզ համար, ամեն մի արարքը սրբապղծություն, որոնք կարծես քո ջգրու են ստեղծված, որ քեզ տանջեն ու վրդովեն, քանի որ դու կաս, ու քո աչքի առջև այլանդակեն քո երեխաներին: Այսպես է. չես հավանում, ուրիշ կերպ արա:

          Ուրիշ կերպն էլ ես այն կարող եմ անել, ինչ որ կարող եմ, իսկ այդ դուրս չի գնում: Մնում է պատահականը: Բայց թե ինչ կնշանակի այդ գայլի վիճակը – պատահական ապրուստը մի ընտանիք պահելու գործում, այդ միայն ես գիտեմ: Մի՞թե սրան բանաստեղծ կդիմանա: Բանաստեղծությունը խաղաղության է սիրում, այնտեղ, է ծաղկում, իսկ եթե չես համաձայնիլ, կասեմ – թող հուզմունք լինի, ալեկոծություն, տանջանք, բայց ավելի լայն, ավելի մեծ, բարձր, ոչ թե սրտմաշուկ վրդովմունքներ, գրոշանոց հոգսեր, ուտելիքի ու հագնելիքի անվերջ դարդ:

          Այս բոլորի միջից թե կարողանամ մի բան հանել – էլի մաշալլա՛հ. իսկ դրա համար թող հայոց ազգը շնորհակալ լինի քեզանից: Հայոց ազգը ոչ բանաստեղծ է տեսել, ոչ բանաստեղծ է պահել, ոչ էլ սիրել է, որ ունենա: Ի՞նչ են հասկանում բանաստեղծի հոգին ու լեզուն, չոր, էգոիստ մարդիկ են: Նրանք, թեկազ իրենց նպաստներով, որ մոտենան բանաստեղծին, բանաստեղծի բանաստեղծությունը կվերանա:

          Մի՞թե դու չես փորձել. էնպես մարդ կա, որ տեսնելիս ուրախանում ես, էնպեսը կա՝ սիրտդ նեղանում է, էնպեսը կա՝ ոգևորվում ես, էնպեսը կա՝ հիմարանում ես:

          Բանից երեում է Մխիթարին2 դու էլ գրեթե այն ես գրել, ինչ որ ես: Ես էլ եմ գրել, թե՝ եթե ուզում ես Պողոսյանին օգնել, նա կարատ չի քո օգնությանը, իսկ եթե ինձ ես լավություն անում – էլ ի՞նչ պայման...

          Բայց խնդիրն այն է, որ ես այդ փողը նրանից փոխառություն եմ խնդրել, որ աշնանը Շահազիզից3 ստանամ – վճարեմ:

          Ինչ վերաբերում է «Մուրճ» – ին աշխատակցելու խնդրին, եթե մարդավարի պայման կլինի, էլ գիրք չենք տպիլ այս ձմեռ, ու հենց սեպտեմբերից նրան կաշխատակցեմ: Սասունցի Դավթից կսկսենք: Վերջից մի բան է մնում – բայց այդ ոչինչ բան է:

          Անցյալ օրը մի ոտանավոր գրեցի, հետևյալ նամակով կուղարկեմ:

          Չմոռանաս, Ավետիսի ղրկած փողն ինձ հասցնես, որքան շուտ – այնքան լավ:

          Շուշանից4 ու իշխանուհուց5 նամակ ունեմ: Բանից երևում է գնացել ես Սևան: Մենք էլ Աղայանցի գյուղը6 գնացինք, մի հիշելի քեֆ արինք անտառում:

          Շուշանը գրում է, որ քեզանից ամեն օր հերթով մի բաց նամակ են ստանում: Ասում է «наверное по дешевой цене купил и сбывает дорого», դե գնա՛, դու կարծում ես քո սատանությունները ոչ ոք չի հասկանալ:

          Հասկանալ ասի՝ միտս ընկավ: Գիտե՞ս նա ինչ է գրում ինձ: Մի փոքրիկ հոգեբանա – փիլիսոփայա – բանաստեղծական նամակագրություն ունեցանք, և ձեռաց նա էլ ինձ հասկացավ, ասում է. «Դուք ծույլ եք, ոչինչ չեք շինում, նրա համար էլ կյանքը Ձեզ ձանձրալի է թվում»:

          Կարճ և խիստ:

          Իհարկե, ես կաշվից դուրս կգամ ու կապացուցեմ, որ այդպես չի: Ոչ թե ծույլ եմ նրա համար է ձանձրալի, այլ ձանձրալի է, նրա համար եմ ծույլ:

          Հա՛, չմոռանաս «Մուրճ» – ը ղրկես:

          Գրել ես, թե ձեռքս «թռթռում է», գրածիցդ էլ է՛ր երևում, այդ ի՞նչ բան է, անցա՞վ, թե՞ դեռ թռթռում է. երևի ցնցվելուն ես թռթռոց ասում:

          Ես էլ մի քիչ ջերմ ունեցա, նրանից հետո ատամս շատ ցավեց, այժմ բժշկում է այստեղի զինվորական ատամնաբույժը: Գիշերները չէի կարողանում քնել:

          Գրեթե ձանձրացել եմ այստեղից: Թիֆլիսն եմ ուզում, բայց այնպես, որ շոգ չլինի, ես էլ սարքված, տեղավորված լինեի, Վերնատունս կարգն ընկած ու մի գրական եռանդուն կյանք, նոր տենչերով, նոր շնչերով:

          Այս ձմեռ Վերնատունը պատվավոր կերևա: Պետք է մի նոր հոսանք առաջ բերել, նոր գրական հասկացողություններ, ճաշակ, լուրջ վերաբերմունք, պատկառանք դեպի գրիչը, գրչի անպայման մաքրություն: Է՜յ, սար ու ձորեր կան հայոց «նշանավոր» գրողների և մեր Վերնատան որբերի մեջ:

          Կեցցե՛ Վերնատունը:

Համբուրում եմ քեզ:

Քո Հովհաննես